TRUNG TÂM THÔNG TIN - THƯ VIỆN QUỐC TẾ

Cổng Thông tin điện tử Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc cuốn sách “Quá trình xác lập và thực thi chủ quyền của Việt Nam tại Hoàng Sa, Trường Sa thời thuộc Pháp” của GS.TS. Hồ Sĩ Quý, Ủy viên Hội đồng Lý luận Trung ương, Ủy viên Hội đồng khoa học Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, nguyên Viện trưởng Viện Thông tin Khoa học xã hội. Cuốn sách có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần nâng cao nhận thức, củng cố căn cứ pháp lý và lịch sử về chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán về lãnh thổ, lãnh hải của Việt Nam; là cơ sở khoa học để tiếp tục phát triển văn hóa biển, kinh tế biển, bảo vệ an ninh, quốc phòng, và khẳng định vị thế quốc gia trong giai đoạn phát triển vươn mình hiện nay. 
 

Cuốn sách có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần nâng cao nhận thức, củng cố căn cứ pháp lý và lịch sử về chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán về lãnh thổ, lãnh hải của Việt Nam; là cơ sở khoa học để tiếp tục phát triển văn hóa biển, kinh tế biển, bảo vệ an ninh, quốc phòng, và khẳng định vị thế quốc gia trong giai đoạn phát triển vươn mình hiện nay.

Hoàng Sa, Trường Sa và Biển Đông - vùng biển đảo thiêng liêng của Tổ quốc là chủ đề nghiên cứu từ lâu đã thu hút được sự quan tâm của nhiều chuyên gia, nhà khoa học ở nhiều lĩnh vực, chuyên ngành khác nhau. Cùng với những diễn biến ngày càng căng thẳng trên Biển Đông những thập niên gần đây, các xuất bản phẩm được công bố cũng ngày một nhiều hơn và đã phản ánh được sâu sắc hơn nhiều khía cạnh địa chính trị - kinh tế phức tạp của vấn đề.

Tiếp nối các tác giả có các tác phẩm có thể được coi là “kinh điển” về Hoàng Sa và Trường Sa như Võ Long Tê, Monique Chemilier-Gendreau, Nguyễn Đình Đầu, Nguyễn Nhã, Phạm Hoàng Quân, Hồ Bạch Thảo, Robert David Kaplan, Đinh Kim Phúc, Trần Đức Anh Sơn, Nguyễn Quang Ngọc, Nguyễn Hồng Thao, Bill Hayton…, cuối năm 2025, GS.TS. Hồ Sĩ Quý đã công bố cuốn sách “Quá  trình xác lập và thực thi chủ quyền của Việt Nam tại Hoàng Sa, Trường Sa thời thuộc Pháp” tại Nxb. Khoa học xã hội. Sách dày 343 trang gồm 4 chương với Lời giới thiệu của PGS.TS. Philippe Le Failler, Trưởng đại diện Văn phòng Viện Viễn Đông Bác cổ (Pháp) tại Hà Nội:

Chương 1. “Tổng quan về chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa”. Tác giả khái quát tóm lược toàn bộ quá trình xác lập và thực thi chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa từ trong lịch sử và giới thiệu ngắn gọn về tình huống Biển Đông hiện nay (những năm 2020-2024).

Chương 2. “Nước Pháp công nhận quá trình xác lập và thực thi chủ quyền của các triều đại phong kiến Việt Nam tại hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, chịu trách nhiệm kế thừa và tiến hành những hành động pháp lý khẳng định chủ quyền của Việt Nam”. Tác giả trình bày quá trình xác lập và thực thi chủ quyền của các vương triều phong kiến Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, đánh giá ý nghĩa của Hiệp ước Harmand 1883, Hiệp ước Patenôtre 1884, Hiệp ước Thiên Tân 1885 và Công ước Pháp - Thanh 1887 đối với chủ quyền của Việt Nam về biển đảo, chỉ ra những căn cứ pháp lý và lịch sử mà chính quyền thực dân Pháp kế thừa và tiếp tục từ các Chúa Nguyễn và các vương triều Nguyễn.

Chương 3. “Quá trình xác lập và thực thi chủ quyền của Việt Nam tại Hoàng Sa, Trường Sa thời thuộc Pháp: Giai đoạn 1909-1938”. Tác giả trình bày và đánh giá sự kiện Lý Chuẩn, một Đô đốc Lưỡng Quảng, Trung Quốc đổ bộ lên quần đảo Hoàng Sa năm 1909, hoạt động của Viện Hải dương học Nha Trang và những nghiên cứu khoa học trên đảo Hoàng Sa của Tiến sĩ P. Krempt và cộng sự, công lao của nhà báo Henri Cucherousset và tuần báo “Thức tỉnh Đông Dương” đối với chủ quyền biển đảo Việt Nam, những hoạt động hàng hải, kinh tế, quân sự và pháp lý của Phủ Toàn quyền Đông Dương tại Hoàng Sa và Trường Sa, đặc biệt là những Tuyên bố xác lập chủ quyền từ năm 1930 đến năm 1933 trên 6 cụm đảo thuộc toàn bộ quần đảo Trường Sa “nhân danh Hoàng đế An Nam”.

Chương 4. “Hoàng Sa và Trường Sa sau Chiến tranh Thế giới thứ hai”. Tác giả trình bày, phân tích và đánh giá các sự kiện Phát xít Nhật Bản chiếm đóng Hoàng Sa năm 1938 và Trường Sa năm 1939, Tuyên bố Cairo 01/12/1943 và Tuyên ngôn Potsdam 26/7/1945 khẳng định Hoàng Sa và Trường Sa sau Thế chiến lần thứ hai phải được trả cho chủ cũ, Việt Nam thu hồi toàn vẹn Hoàng Sa - Trường Sa 14/10/1950 và tuyên bố chủ quyền không tranh chấp tại Hội nghị quốc tế San Francisco 07/9/1951.

Với những nội dung như trên, cuốn sách thực tế là một tập hợp đồ sộ những sự kiện và thông tin, văn bản và chính sách cùng với thái độ và lập trường của Chính quyền Pháp tại Paris và tại Đông Dương về chủ quyền của Việt Nam tại hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa.

Đó là những nội dung chính của chuyên khảo.

Tác giả của cuốn sách, GS.TS. Hồ Sĩ Quý, Ủy viên Hội đồng Lý luận Trung ương, Ủy viên Hội đồng khoa học Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, nguyên Viện trưởng Viện Thông tin Khoa học xã hội, là nhà nghiên cứu từ khoảng 20 năm trước đã quan tâm rất sâu về Hoàng Sa - Trường Sa - Biển Đông. Ông đã có một số công trình nghiên cứu, ấn phẩm khoa học gây ấn tượng về chủ đề này. Trong đó phải kể đến Đề tài khoa học cấp Bộ “Xây dựng bộ sưu tập tư liệu tiếng Pháp và nghiên cứu về quá trình thực thi chủ quyền của Việt Nam tại Hoàng Sa, Trường Sa và Biển Đông thời thuộc Pháp” (2019); các bài tạp chí “Quá trình chiếm hữu và thực thi chủ quyền của Việt Nam tại hai Quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa - thực tế, không gián đoạn, hòa bình và minh bạch” (Tạp chí Thông tin Khoa học xã hội, số 6, 2014); “Xung đột Biển Đông qua nhìn nhận của một số học giả, chính khách Mỹ và Phương Tây” (Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, số 7, 2014); “Thế kỷ châu Á và xung đột Biển Đông” (Đại hội Triết học thế giới lần thứ XXIII tại Hy Lạp, 8/2013); “Gạc ma (Johnson South Reef) 1931-2016” (Hội thảo Việt Nam học lần thứ V, 2016)...

Và, cuốn sách “Quá trình xác lập và thực thi chủ quyền của Việt Nam tại Hoàng Sa, Trường Sa thời thuộc Pháp”, Nxb. Khoa học xã hội 2025, là công trình mới nhất của ông sau nhiều năm dày công nghiên cứu.

Nói đến quá trình xác lập và thực thi chủ quyền của Việt Nam ở Hoàng Sa, Trường Sa thời thuộc Pháp là nói đến thời kỳ lịch sử đặc biệt quan trọng đối với lãnh thổ, lãnh hải của Tổ quốc. Người Pháp thiết lập chế độ thống trị thực dân ở Việt Nam, nhưng kế thừa và chịu trách nhiệm về chủ quyền biển đảo từ các vương triều phong kiến Việt Nam; bảo vệ, củng cố chủ quyền và khai thác Hoàng Sa; xác lập và tuyên bố chủ quyền danh nghĩa công pháp (Title of Legal Clear Sovereignty) với các chứng cứ pháp lý theo công pháp quốc tế cho từng cụm đảo ở Quần đảo Trường Sa; nghiên cứu khoa học về quân sự, kinh tế, đặc thù tự nhiên và dân sự… ở hai quần đảo này trong một quá trình liên tục với không ít thời kỳ đầy gian nan, phức tạp và thách thức trước các tham vọng của Trung Quốc và Nhật Bản.

Theo GS.TS. Hồ Sĩ Quý, về phương diện lịch sử, quá trình xác lập và thực thi chủ quyền của Việt Nam ở Trường Sa, Hoàng Sa thời Pháp thuộc có độ dài ít nhất là 66 năm nếu tính từ Hiệp ước Patenôtre năm 1884, 67 năm nếu tính từ Hiệp ước Harmand năm 1883, hoặc 92 năm nếu tính từ khi Pháp nổ súng tấn công Đà Nẵng năm 1858, hoặc thậm chí là 143 năm nếu tính từ khi Vua Gia Long dựng bia chủ quyền và kéo cờ trên Quần đảo Hoàng Sa năm 1816 dưới ảnh hưởng của tư duy biển đảo của người Pháp, cho tới khi chính quyền Pháp bàn giao toàn bộ chủ quyền Hoàng Sa, Trường Sa cho Việt Nam năm 1950.

Toàn bộ lịch sử Hoàng Sa, Trường Sa là lịch sử của quá trình nhiều thế kỷ chinh phục biển dũng cảm, sáng tạo, đầy hào hùng và có cả bi thương của các thế hệ người Việt Nam. Riêng ở thời thuộc Pháp, lịch sử Hoàng Sa, Trường Sa chủ yếu là lịch sử của những thành công, rất ít thất bại và hầu như không có bi thương.

Những nhận định nêu trên cũng như những phân tích, diễn giải, lập luận, chứng minh của GS.TS. Hồ Sĩ Quý trong cuốn sách “Quá trình xác lập và thực thi chủ quyền của Việt Nam tại Hoàng Sa, Trường Sa thời thuộc Pháp” dựa trên nguồn tài liệu chuyên ngành và đa ngành hiện đang lưu trữ ở Việt Nam và ở nước ngoài vô cùng phong phú và đa dạng gồm lịch sử, văn hóa, kinh tế, xã hội, quốc tế học… dưới dạng nhiều thể loại văn bản: pháp lý, khoa học, du ký, thư tín ngoại giao, báo chí… Các tư liệu bản in và bản số đã được tác giả cuốn sách tìm kiếm, khai thác, nghiên cứu kỹ lưỡng, trong đó có các tư liệu quý hiếm của kho tư liệu mà Viện Viễn Đông Bác cổ chuyển giao cho Thư viện Khoa học xã hội (Viện Thông tin Khoa học xã hội) năm 1957.

Theo PGS.TS. Philippe Le Failler - Trưởng đại diện Văn phòng Viện Viễn Đông Bác cổ (Pháp) tại Hà Nội, viết trong Lời giới thiệu cuốn sách, nội dung của cuốn sách là một “bản báo cáo chi tiết, lập luận rõ ràng về tình trạng pháp lý của các quần đảo dựa trên niên đại các sự kiện chặt chẽ, từ thời cổ đại đến thời hậu thuộc địa”, trọng tâm là thời kỳ Pháp đô hộ Việt Nam với hai giai đoạn riêng biệt, đầu tiên là sự ra đời của chế độ bảo hộ và những tác động của nó đối với chủ quyền Việt Nam nói chung, tiếp đó là sau năm 1909, tình trạng cụ thể của các quần đảo được xem xét từ quan điểm lợi ích địa chiến lược cũng như tiềm năng kinh tế.

PGS.TS. Philippe Le Failler nhận xét, bằng việc đối chiếu các nguồn và các nghiên cứu trước đây của cả Việt Nam lẫn nước ngoài, GS.TS. Hồ Sĩ Quý đã làm chủ được vấn đề và đưa ra lập luận vững chắc về quyền chủ quyền của Việt Nam đúng như hiện nay. GS.TS. Hồ Sĩ Quý đã “rà soát mọi ngóc ngách” các điều khoản của các hiệp ước kế tiếp nhau vốn có tính chất bất bình đẳng liên quan đến sự tổ chức chuyển giao quyền lực giữa Đại Nam, một quốc gia độc lập và chính quyền thực dân Pháp.

Như vậy, lịch sử của việc thực thi chủ quyền của Việt Nam tại Hoàng Sa, Trường Sa thời thuộc Pháp là lịch sử của quá trình nước Pháp công nhận và chịu trách nhiệm kế thừa các triều đại phong kiến Việt Nam, thực thi và củng cố hiệu quả hơn chủ quyền của Việt Nam ở hai Quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa.

Trong phần kết luận của cuốn sách, GS.TS. Hồ Sĩ Quý viết: Theo Điều 2 (4) Hiến chương Liên hợp quốc, sự chiếm đóng trái phép của Trung Hoa Dân Quốc (từ năm 1956 trên đảo Ba Bình - Itu Aba, Quần đảo Trường Sa) và của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (từ năm 1956 trên đảo Phú Lâm - Woody, Quần đảo Hoàng Sa; từ năm 1974 trên toàn bộ Hoàng Sa; và từ năm 1988 và 1995 đối với 7 thực thể khác thuộc Quần đảo Trường Sa) không thể làm mất đi chủ quyền danh nghĩa của Việt Nam đối với toàn bộ hai quần đảo này. Sự chiếm đóng thực tế nhưng phi pháp (Illegal Corpus Occupandi) không thể thay thế yếu tố tinh thần (Animus) trong sự thụ đắc lãnh thổ (Territorial Acquisition) để tạo thành chủ quyền danh nghĩa công pháp (Title of Legal Clear Sovereignty).

Lịch sử này là tường minh và đáp ứng đủ các tiêu chuẩn của công pháp quốc tế.

Viện Thông tin Khoa học xã hội trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc cuốn sách “Quá trình xác lập và thực thi chủ quyền của Việt Nam tại Hoàng Sa, Trường Sa thời thuộc Pháp” của GS.TS. Hồ Sĩ Quý.

Cuốn sách có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần nâng cao nhận thức, củng cố căn cứ pháp lý và lịch sử về chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán về lãnh thổ, lãnh hải của Việt Nam; là cơ sở khoa học để tiếp tục phát triển văn hóa biển, kinh tế biển, bảo vệ an ninh, quốc phòng, và khẳng định vị thế quốc gia trong giai đoạn phát triển vươn mình hiện nay./.

Nguồn bài viết: Trang Thông tin điện tử Viện Thông tin KHXH